Зборнік склалі новыя паэтычныя мініяцюры i вершаказы — жанр, праз які слова выяўляе свае таямніцы i ўтварае свой нечаканы партрэт. «Горад», «Дуб», «Жалеза», «Камень», «Дарога» — гэта вобразы-назвы, вобразы-тэмы некаторых вершаказаў. У мазаіцы разнастайных фарбаў, з якіх вынікаюць гэтыя новыя для беларускай паэзіі творы,— адлюстроўваецца космас эпасу.
Вершаказы і пункціры
Падрыхтаванае на падставе: У горадзе валадарыць Рагвалод: Вершаказы i пункціры/ Маст. М. Казлоў.— Мн.: Маст. літ., 1992,— 14З с.: іл.
ISBN 5-340-01156-9.
Copyright © 2013 by Kamunikat.org
Горад горды i высакародны: ён стаіць на высокім месцы — на ўзгорку, на грудзе, і, адгароджваючыся ад навакольнага асяродка вежамі i сцяною, не адлучаецца ад яго, а вылучаецца з яго — як яго цэнтр, сярэдзіна, сарцавіна.
Ён — бесперапыннае пераўтварэнне дольняга ў «горнае», мінулага ў «градучае», ён — іхнія народзіны, i таму ўсе позіркі скіроўваюцца да яго, i таму ўсе дарогі сыходзяцца ў ім, i таму ўсім крывічам i радзімічам ён нібы ўзнагарода, родны i дарагі.
Горад загартаваны ў горне розных нягод i прыгод, ён перагараджае ордэну i ардзе дарогу да валадарства, i калі на ўсё горла ворагі прадракаюць: «Гора — гораду!» i абрушваюць на яго град камянёў i стрэлаў, горад адказвае ім пагардай.
Да горада горнуцца вёскі, лясы, пасады, палі, агароды, i ён з'ядноўвае ix у радзіму, a разнаісную грамаду — смердаў, рамеснікаў, гандляроў — гуртуе ў народ.
I нават калі горад знішчаецца дашчэнту, згарае да гарадзішча, народ i радзіма становяцца тым радовішчам, з якога ён адраджаецца зноўку.
У горадзе валадарыць Рагвалод, горад радуецца Рагнедзе.
З усіх дрэў дуб самы дужы, самы векавечны, самы даўні i самы будучы — ён увасабляе сабою трыяду часу: даўніну, цяпершчыну i будучыню i сваім існаваннем сцвярджае: быў, ёсць, буду.
Аб дубе бытуюць паданні, але сам ён не дбае аб тым, каб каму-небудзь падабацца: уся яго турбота — каб i ўлетку, i ўзімку быць сабою самім — дубам.
Усё, што робіцца з дуба, усё, што з яго будуецца, мае адменны характар: яно трывалае, яно добрае — яго не паточыць шашаль i ў ім не наробій,ь гнёздаў цвіль.
Дуб i падобны да ўсіх іншых дрэў, i адрозніваецца ад ix менавіта сваёй большай драўлянасцю, дрэвавасцю: ён дрэва ў дзве кроці, у два разы, у «дубль».
Дуб — тутэйшае дрэва ведаў: на ім сядзіць вешчая птушка бусел, пад ім — сівы дзед: вясковы буда.
Жалеза ляжыць у зямлі, у залежы, у глыжы, калі ж яго дастаюць на паверхню зямлі, яго ліжа агонь i хрысціць молат, вылуджваючы i выштурхоўваючы яго са стану золаку ў стан дня.
Жалеза мае мноства характараў, мноства кшталтаў: яно i лязо, яно i лыжка, яно i плуг, яно i жазло, але які кшталт яно мусіць займець, у які характар ужыцца, чый бок узяць — зла ці дабра — залежыць не ад яго.
З кім жалеза варагуе, таго яно джаліць, з кім прыязніцца, да таго мае жаль. Джалячы, жалеза цэліцца ў жылу, лечачы, уздзейнічае на кроў i залозы i набліжае чалавека да адказнасці за самога сябе i за ўсіх, і робіць чалавека заложнікам яго ж учынкаў.
Калі жалеза разважае пра сваё месца ў жыцці, яго залоціць іржа, калі знаходзіць яго — спаборнічае з бліскавіцай.
Безмаёмасны, бы манах-дамініканец, i багаты, бы цар Мідас, дым падымаецца ўгору i падымае з сабою, што ўзняцца само не можа: бадылле, ігліцу, галіны, а часам нават будынкі.
Але калі ў паднябессі ён адтуляе абдымкі, каб адняць ад сябе свой набытак, каб адмыцца i ачысціцца ад яго, ён адымаецца i сам: становіцца проста яснасцю, проста «невідзімнасцю», i паднябессе, як мытня, бесперашкодна прапускае яго ў свой эдэм.
Дым думае, i хоць на мадэль яго думання ўплываюць шмат якія ўмовы i абставіны: адкуль ён распачынае сваю вандроўку — з даліны, з гары, ці з выдмы, якія «модлы» — каінавы ці авелевы — нясе з сабою i каму прысвячаецца — дэману ці дэміургу,— найпершая, найдамінантная ўмова — каб ён рухаўся, каб падымаўся, каб быў дынамічны, бо нерухомы — ён толькі сажа, толькі куродым, толькі туман.
Дзе дым, там дом, i калі агонь для дома — дыямент, дык дым — дыядэма.
Дым дамаўляецца i знаходзіць супольную мову з усімі стагоддзямі i гадамi i ўпадабняецца то матыльку, то гатычнай бажніцы, то пірамідзе, то дзьмухаўцу, то, урэшце, дамоклаву мячу, i па дыме, нібы па здымку, можна даўмецца, якія гэта стагоддзі i якія гады.
Дым не падманвае нас: ён — матыў, які вынаходзіцца намі самімі i ў якім ёсць мы, ты i вы...
Адкрышаная ад цэласнасці, гутарачы i карагодзячы разам з іншымі «крыхамі», крыга плыве ў свабоду, туды, дзе стаіць горад Рыга, дзе ўюцца харугвы i дзе рыгво ракі «ўстрагае» ў мора, i па дарозе скругляе ўсё, што ў ёй ёсць квадратнага, сточвае ўсё, што ў ёй ёсць рагатага, i пакідае ззаду сябе ўсе тыя вярыгі, што лучаць яе з лядовай рыгарыстычнасцю.
Яна мяняе скрыгат на рогат, а рогат — на супакой, прасякнуты музыкай Грыга,— i ўсё больш супадае з новаю цэласнасцю — з ракой.
Наўкруг крыгі віруе плынь, несучы яе, быццам квадрыгу — коні.
На крыгу ўскокваюць, каб пакатацца на ёй, хлапчукі — мясцовыя «крыганаўты».
З юліянскага — старога — календара крыга ўплывае ў грыгарыянскі.
Аб крызе спрачаюцца крызіс i адраджэнне.
I, можа, тая скрыжаль, у якую сэнс упісаў схаваныя ад «Рыгведы» гімны,— крыга?!.
Гэтакі код перашкоды: адоленая — яна шкадуе чалавека, неадоленая — шкодзіць яму, адоленая — яна «шакалад», неадоленая — шок, адоленая — дух згоды, неадоленая — дух варажнечы, кадук.
Перашкода засяроджвае на сабе чалавечыя намаганні i чалавечую ўвагу, якія ў «роўных» абставінах змарнаваліся б i расцярушыліся б, збірае ix у «кош» i ў «кадушку», i пакуль «кош» i «кадушка» не напоўняцца дарэшты, яна не ўступае чалавеку дарогі i не дае перадышкі, але як толькі напоўняцца — адчыняе браму ў шырокі абшар.
Перашкода не ашуквае чалавека, а дашукваецца ў ім да прычыны, што растлумачыла б яе самую,— i няма ад яе іншай мікстуры, іншых таблетак, іншага парашка, як толькі перажыць яе ўсёю душою: ад — да.
У гонар перашкоды не складаюцца оды, аднак яна — школа, што запрашае чалавека расці вышэй за сябе, i толькі таго, хто прайшоў першы клас, яна пераводзіць у ДРУгі.
Дзверы адчыняюцца ў два бакі, у дзве веры: у прыход i адыход, у прыйсце i выйсце.
Яны робяцца з жывой матэрыі — з дрэва, з дзерава, i адгукаюцца табе тваім жа стукам: асцярожным — на асцярожны, бадзёрым — на бадзёры, усхваляваным — на ўсхваляваны...
Дзверы аддзяляюць унутраную прастору ад знадворнай, i той, хто ўваходзіць у дзверы, уваходзіць у новае становішча, у новую веру: з «нідзе» — у «дзе», з дня — у «дзень добры», з двара — у «дзяржаву».
Дзверы — перагародка, але «дзіравая», рубеж — але схільны да «дэзерцірства», забарона — але не зацвярдзелая: раз-пораз яна «рэвізуецца», i тады замест яе зеўрыць прахон.
Падмазаныя — дзверы маўчаць, непадмазаныя — верашчаць, цвярозыя — разважаюць, нецвярозыя — вярзуць лухту, разнасцежаныя — высцюжваюць хату, зачыненыя — берагуць яе дух, яе мары, яе вярозы.
Каля дзвярэй ляжаць лапці-кавярзні, ляжыць дзяркач.
Да дзвярэй нахіляецца калодзежны журавель — асвер.
У дзверы дзярэцца сівер.
I звер недаверліва спыняецца перад дзвярамі, вынюхваючы ў іхнім двувер'і ерась.
Дарога — як рака: разгаліноўваецца на шматлікія прытокі — сцежкі i цячэ паўз двары, гарады, агароды, усё закранаючы сабою i ўсё пакідаючы па-за сабою.
Адзінага, каго яна не можа пакінуць,— гэта чалавека: калі рухаецца ён — рухаецца i яна, калі спыняецца ён — спыняецца i яна. Ён — яе другое «я», яе спадарожнік i павадыр, які дырыгуе, як ёй ісці — таропка ці паволі, ціха ці гучна.
Усё, што здараецца з дарогай, здараецца i з чалавекам, i ўсё, што не здараецца з чалавекам, здараецца якраз у дарозе, бо сама прырода дарогі — здарацца, «здарагацца».
Але калі адрасы дарогі вядомыя — яны акрэслены на картах i схемах, то адрас чалавека невядомы; разам яны ідуць да небакраю, датуль, дзе неба злучаецца з зямлёю, далей у памяці дарогі чалавека няма, далей чалавек ідзе сам: адною сваёю прыродай у дол, другою — угору.
Дарога адгароджана ад наваколля сваім радаводам, сваёй роляй — яны ў яе выключныя: наваколле замыкаецца ў круг, у карагод, а дарога, наадварот, выключаецца з круга, расторгвае яго. Яна ў два канцы, у два рогі, i праторана своеасаблівым нарогам — людскою хадой.
Дарога — найдаражэйшая госця: яна нясе людзям навіны, нясе дары, нясе радасць i гора, трагедыю i жарт, гатовая, як торг, заўтра змяніць ix на процілеглае.
Дарога — палімпсест, тора чалавечай гісторыі: што на ёй выдрукоўваюць адны, сціраюць, выдрукоўваючы сваё, другія.
Але так пішацца жыццяпіс чалавецтва, i нават калі дарога зарастав драсёнам, дрыжнікам ці падарожнікам — першым сведчаннем пра чалавецтва ўсё роўна застаецца яна, дарога,— самы вялікі супольны чалавечы твор.
Вунь — салома, вунь — зерне, а вунь — рунь: узняўшы ўгору дзіды i мячы, рунь угрунь — уранку i ўвечары — рухаецца на свой Грунвальд, у сваю неўміручасць.
Рунь — руны зямлі, карункі грунту. Яна зялёная, але ў яе «труме» ляжыць залатое руно.
Аб ёй рупіцца Ярыла.
Яе жагнае вогненным заклёнам Пярун.
I чалавек, пазіраючы на яе, рунлівее норавам.
Ловы палавінныя: у ix адна палова ловіць другую, левае — правае, свавольнае — вольнае, змысловае — адмысловае.
Спрыяючы адной палове i шкодзячы другой, на шляху ловаў паўстаюць завалы i ямы.
Хмелячы галовы i наводзячы спалох на логавы, ловы ўвасабляюць у справу словы «няма міру пад алівамі».
Над ловамі лунаюць цені волатаў.
Паўтараючы авальны гук «о», трубіць паляўнічы рог.
У ловах кшталтуецца лоўкасць i здабываецца слава, але самі яны пахнуць волавам.
Праца мае рацыю на сто — а можа, нават на болей — працэнтаў. Яна нічым не брыдзіцца, ні ад чога не адцураецца i, прадбачачы ў попеле золата, у папялушцы — прынцэсу, у рабскім — царскае, a ў кожнай, нават самай простай i непрывабнай рэчы, асобе, з'яве закладзеную ў ix перспектьшу, уласцівую ім патэнцыю, праводзіць над імі своеасаблівую аперацыю — дапамагае ім наблізіцца да гэтай сваёй перспектывы, супасці з гэтай сваёй патэнцыяй.
Праца прачынаецца i пачынаецца раніцай, на світанні i рупіцца ўвесь дзень, a калі дзень, натаміўшыся i ўтаймаваўшыся, ідзе на шпацыр i на спачын, яна не пераймае яго прыкладу, a толькі перамяняе — з «мужчынскага» на «жаночы» — узор занятку: пакідае, напрыклад калоць цурбакі i бярэцца нанізваць на нітку пацеркі, цыраваць шкарпэткі, гатаваць цуру альбо, зрэшты, казаць пацеры.
Праца валодае рэцэптам, як прайсці напрасткі ў наступнасць і, ператвараючы гэты рэцэпт у працэс, перацягвае заўтра ў сёння, некалі — у цяпер.
Праца разнастайная, як самі людзі, але трымаецца адных i тых самых спрадвечных прынцыпаў: для таго, хто ёй працівіцца, яна няўцерп, для таго, хто яе слухаецца, яна — радца; для таго, хто ёю няволіцца, яна — турма, для таго, хто ў ёй разнявольваецца, яна — церам; для таго, каму яна дае заробак, яна — прараб, для таго, каму адкрывае свае скарбніцы i ўладанні,—г працар.
Рускі волк «вдлокаецца» ад Валакаламска да Валачаеўкі i Ваўкавыска; ён вялікі, як вол, лоўкі, нібы іголка, i ўвасабляе трыадзінства «воли», «алкности» i «лукавства».
Украінскі вовк апрануты ў аўчынку, i калі на яго паказваюць пальцамi: «Во — воўк!», ён прыкідваецца авечкай i кажа, што ніколі i краем вока не бачыў воўка.
Польскі wilk віламі-ікламі коле ў Вілейцы свінню, а яе віскат чуваць у Вільні.
Чэшскі vlk, як дзіцячая цацка ваўчок, круціцца ў валтузні вуліц i вулак; да ўсяго, што настала i мае яшчэ настаць, ён загадзя ўжо звыклы.
Старалацінскі vu1kus жыве на вулкане.
Сербскі вук ведае навуку: у яго вострае вуха i чалавечы глузд.
Праславянскі вьлкъ валхвуе.
Беларускі воўк вые.
Камень пукаты, нібы яйка. Калі яйка (прынамсі, велікоднае) выпрабоўваюць на моц, яго прыстаўляюць да зубоў i стукацяць: к-к-к-к... Які гук, такая i моц.
Камень адразу аб'яўляе аб сваёй моцы, аб сваім мацакоўстве. Ягонае «к» перакананае i непранікальнае. Ён, зрэшты, увесь складаецца з «к», з суцэльнай шкарлупіны. Тая мяккасць, якая ўласцівая астатняй яго частцы, належыць не самому каменю, а асяродку, які яго атуляе i які для яго сапраўды мяккі.
У камені спіць імя абсалюту — аум, альбо, паводле іншай транскрыпцыі, амін.
Быццам нямы прарок, камень звяртаецца да таго, хто праходзіць міма, да чалавека, з адным i тым жа спрадвечным — сфінксавым — запытаннем: камо градзешы (куды ідзеш) ?
Калі чалавек спыняецца — ён камянее, а камень, у сваю чаргу, пераймае чалавечую іпастась: на ім пішуцца імя i лічбы.
Камень — камель часу: усё іншае ў параўнанні з ім зменлівае i нетрывалае. I кожны раз, калі жыццё распачынаецца нанова, яно распачынаецца не ab ovo (з яйка), а з каменя.
Сярпом спорваюць свірэпу, скрыпень, асот, аднак гэта не асноўная яго справа — усёй сваёю няпростасцю ён прыстасаваны, каб «спрагацца» з рэспектным, з божым — са збажыною: жытам, пшаніцай, просам.
Яго даймае сверб дзейнасці: ён i дярплівы, i руплівы, i не прыстане, пакуль не складзе ўсе сцябліны на дол, пакуль не спярэсціць снапамі ўсяе дзялянкі.
Яго кавалі мужчынскія рукі, а сябруе ён з рукамі жаночымі, нібы серафім, акрыляючы ix.
Серп страсны, серп востры, i таму «шчаперы», у якія ён захоплівае сцябліны, не ўтрымліваюць гэтых сцяблін, расцінаючыся яго вастрынёй i страснасцю: ён бярэ ўсё сабе, a пакідае ўсё перавяслу.
Каласы кажуць, што серп — смерць, што ён супраць ix, а зярняты — што серп справядлівы i што ён спрыяе ім зрабіцца аладкамі i праснакамі.
Тою ўладай, якая даецца яму на час жніва, серп усталёўвае на полі свой лад, сваю рэспубліку, у якой ён не res (рэч) i не servus (раб), а супер — спераду ўсіх, i прынцэпс — першы між роўных.
I хоць гэта рэспубліка існуе тольKi адзін прыпар, толькі адну пару, яна называецца па-ягонаму: жнівень, серпень.
Смага — «мага»: яна можа тое, чаго не могуць звычайныя станы, i там, дзе яны прызнаюць сваё паражэнне i згаджаюцца, што магіла магутнейшая за ўсіх i за ўсё, смага змагаецца i пасягае на перамогу.
У смагі няма ні масы, ні вагі, аднак яна прымушае «самазадаволеную» матэрыю хацець, мучыцца, намагацца, змяняцца і, перавыхоўваючы стыхіі, якія ў прыродзе варагуюць паміж сабой, прымушае агонь любіць ваду, а Магелана — тварыць немагчымае і, як да магніта, цягнуцца да неадкрытых мацерыкоў.
Яна перайначвае многае ў адзінае, імгненна — у працяглае, гаму — у магму, альфу — у амегу, пякельнае — у пекнае, смалу — у смарагды, а плоць — у дух.
Магістр магічных навук, смага прысвячае таго, хто згодны ў яе вучыцца, у асновы касмагоніі i дае пакаштаваць веды самым праўдзівым i першаісным чынам — на смак.
Карані пакараныя: гэткая іхняя карма — рыць дол, урывацца ў цемру, быць катаржнікамі.
Але ніхто ніколі не чуў ад ix ні скаргі, ні наракання — яны крэўныя з самым вышэйшым, з сонечным пачаткам PA, i памятаюць вышэйшую праўду — праўду самаахвярнасці.
Карані кіруюцца да радовішчаў жыцця — да крыніц і, здабываючы з адмоўнага КА дадатнае PA, a ca сваёй кары — карысць, кормяць ёю дрэва.
Для ix няма ні свайго ранку, ні свайго вечара: ранак для ix — калі дрэва цвіце, вечар — калі яно акрываецца асенняю скрухай.
Там, пад зямлёю, у сваёй краіне, яны каралі, яны карануюць дрэва кронай, яны багатыя будучай радасцю, але выцягнутыя на паверхню, ляжаць як пачварныя крывыя сутаргі — курчы.
Карані лёгка раняцца вонкавай — рассякальнаю — сілай, аднак, перакананыя, як каран, яны не могуць скарыцца ca смерцю i нерухомасцю, i нават калі дрэва гіне — з ix, з каранёў, усё роўна ўзыходзяць новыя крэўнічы — парасткі.
Палонка не палон: яна праломка ў палоне, i лона ракі з палёгкаю дыхае праз палонку.
Сярод нерухомых загонаў зімы палонка жывая, палонка — натхнёная, палонка — ana лонавая («апалонка»), i толькі калі палонку пачынаюць палохаць сярдзітыя маразы, яна, як i ўсё наўкола, зацягваецца плёнкаю лёду.
У палонку акунаюцца конаўка i вядро.
Нібы да акна, да палонкі прывабліваюцца плоткі i акуні.
I на паклон да палонкі з пешняй i вудамі накіроўваюцца рыбакі — паломнікі.
Брук — дарожны друк, вухналі, загнаныя ў хаду дарогі, каб не расслізгваўся рух.
У ім часткі намагаюцца перайсці ў адзінства, у ім хвіліны намагаюцца сабрацца ў час.
Брук выпаў з рук, выпаў пад ногі. Яго нораў i круглы, i круты: брук барукаецца з бязладдзем, але бурчыць i на гладкапіс.
Па бруку грукае воз.
У возе морква, бручка i буракі.
Пастка — частка прасторы, аднак такая частка, якая, месцячыся ў прасторы, змяняе структуру самой прасторы: у яе легка ўвайсці, але з яе цяжка выйсці, у яе проста ўпасці, але няпроста з яе выпасці.
Калі ўсе падаюцца спаць, пастка не спіць, яна ўстойлівая ў сваім пастаянстве, яна на пасту, яна посціць, i суткі мінаюць за суткамі, пакуль штось не стукнецца ў ёй, не ляснецца, не пасунецца — i яна не замкнецца.
Пастка ставіцца не ў пустцы, куды заходзяць адно толькі самотныя пілігрымы, i не на пляцы, дзе ўсе ходзяць статкам, а на сутыку пусткі i пляца, дзе песціцца сад спакусы i дзе распяразваюцца, скідаючы свае паскі, пачуцці. Але таму, хто спатыкаецца на гэтым сутыку, прызначае спатканне помета, i таго, хто каштуе спакусу, кусае пастка.
Пастка, аднак, зусім не зацікаўленая ў тым, каб некага захопліваць у сваю пашчу, каб некага скоўваць пакутай, яна перш за ўсё пастух, які пасвіць чалавека на яго жыццёвым шляху, не даючы яму заблудзіцца ў свеце i змарнаваць у нясталых стасунках са светам сваю каставасць, сваю выключнасць, сваю «сакратавасць» i «паскальнасць».
Той, хто, трапіўшы ў пастку, знаходзіць з яе запасное («спасное») выйсце, па сваім стане i статусе ўжо іншы, чым быў дагэтуль, i іншая па сваім стане i статусе пастка: не супастат, якога клянуць усе небаракі, а сама іпастась чалавечага існавання.
Але пра гэта даведваецца толькі вынік, толькі канец, толькі пастскрыптум.
Нібы старадаўні ідал-стод, студня займае святое месца: усе да яе прыходзяць, усюды яе шукаюць, аднак, у адрозненне ад стода, яе вышыня перакулена ў дол i перакулена ўглыб значэнне; яна тое вышэйшае, якое стала ніжэйшым, каб змагчы наталіць кожнага, хто хоча піць, i змагчы памыць кожнаму твар i рукі.
Адтульваючыся паверхні, студня далучае гэтую паверхню да сутнасці: туды пасудзіна апускаецца парожняя, адтуль падымаецца поўная,— i па тым, як студня сябе паводзіць (ці броснее, ці глушэе, ці высыхае), можна беспамылкова меркаваць, што робіцца на паверхні: яна — яе градуснік, яе суд.
Тут, на паверхні, праходзячы свае стадыі, разнастайваюцца дні, тыдні i месяцы, а там, унізе, у студні, пануе ўсё той жа дзень, усё той жа тыдзень i ўсё той жа месяц — першы, першасны: студзень.
Вярста i стадый прывязваюцца да студні, i ёю асцюжваецца стадыён.
Студня — універсітэт, студыя людскога жыцця, i ўсім людзям — сваім пажыццёвым студэнтам — яна дае самыя істотныя i неабходныя веды — ваду.
Студня такая неадметная, такая будзённая: амаль у кожным двары, амаль каля кожнай хаты, i нічога яна не мае на дне, што прыцягвала б увагу i што прываблівала б пагляды, але ў рудні яе душы, пад спудам, захоўваецца найсвяты цуд — зорнае неба.
Калі яе адчыняюць, яна скардзіцца, яна скрыпае.
У ёй захоўваецца скрытае — скарб: ім яна поўная, ім змястоўная, ім ацэньваецца яе вартасць.
Усе думаюць, што яна скнара, што яна «рынак», але сама скрынка ведае, што яна скрыпка, у якой няма струн.
Занятак у цвіка цывільны, а постаць вайсковая: ён, як вінтовачны патрон, мае вострае, доўгае i пляскатае, але, у адрозненне ад патрона, ён цэласны, ён суцэльны, i часткі яго не дзеляцца між сабою: дзе адно, там усё.
Цвік цікаўны: усё яго тычыць, усюды ён утыкаецца, каб даўмецца, ці ёсць недзе нешта, чаго б ён не ведаў, ці няма.
I калі яго цюкае па плешцы малаток, калі вішчыць дошка, квічыць масніда альбо скавыча аполак, ён, «гучна» ўцякаючы ад малатковага націску, ціха дзякуе яму за паслугу.
Цвік ні на кога не мае злосці, нікога ні на кога не нацкоўвае, нікога не цвеліць, ён толькі выконвае сваю місію — місію цывілізатара: сцвярджае ў драўляным царстве, што ўжо адцвіло i не здольна цвісцд нанова, прыйсце жалезнага веку.
Цвіка не цікавіць ні спарахнелае, ні гнілое, але i скамянелае, зацятае на сабе, не цікавіць таксама: тады ён спыняецца, тады ён скрыўляецца i просіцца ў абцугоў, каб яны яго выцягнулі назад.
У цвіку спалучаюцца функцыі ключа i замка: ён — ключ, але на адзін раз, замок — але назаўсёды, i ўсё, замкнёнае ім, трымаецца на ім, пакуль не скончыцца цыкл часу i пакуль драўлянае i жалезнае не скажуць адно аднаму: мы — квіты.
Хлеб святы, хлеб вялебны, i ўсё, што спалучана з ім, што «злеплена» з ім, адбываецца як абрад, як набажэнства, як малебен.
Хлеб хвалебны: яго шануюць i хваляць усе плямёны — i дулебы, i вялеты, i лахвічы.
Хлеб лепшы: з усіх страў, з усіх наедкаў, у ім — жыццё (ці на іншай мове — Leben).
Ён есца, смокчацца, грызецца, «хлябаецца» i генетычна памятае свой радавод, сваю бацькаўшчыну — глебу.
На выгляд хлеб чорны, але па сваёй сутнасці белы.
Плот мае клопат: пільнаваць забароненыя плады — каб ix не ўгледзелі не тыя вочы i не аблатошылі не тыя рукі.
Плот дзеліць пляц, плато ці плантацыю на часткі: знадворную i ўнутраную, на сваю i чужую,— i з'яўляецца плоццю падзелу.
Калі плот цэлы — ён аплот, калі ён дзіравіцца, яго латаюць, як палатно.
Плот складаецца з клічнікаў, але на плоце вісяць заўсёдныя «пытальнікі» — rap шкі, гладышы, глякі, латушкі, а то i патэльні.
На плот, каб праспяваць сваё «кукарэку», лапочучы крыллем, узлётвае певень.
Пад плотам буязоць лопух, палын i тры путнік.
Да плота прытульваецца лапата.
Ля плота блукаюць усялякія чуткі, у плот ублытваюцца ўсялякія плёткі накшталт гэтай, што Лот вунь уцёк, а Лотава жонка вунь стала слупам, нібыта плот мае нейкае дачыненне да Лотавай жонкі i да яго самога.
Плот платанічны: да ўсіх ён ставіцца роўна, да ўсіх аднолькава, але ўспрымаецца ён «палітычна»: аднымі — з патыліцы, другімі — з твару.
Плот тут, але i там, цяпер, але i потым, ён лётае, але не скранаецца з месца, ён уцякае — Дае лататы — i даганяе ся бе самога — дае пытлю, ён — натоўп, але j гэтым натоўпе няма больш нікога, апроч яго аднаго.
Усё, што яна збудавала, скрышылася, i ўсё, што яна ўзвяла, зрушылася i стала крушэннем.
Сагнуўшыся крукам, скруха сядзіць між крушняў друзу i пацярухі, абведзеная нябачным кругам, i пазірае, як ацярушваецца з крушыны i ясакара лісцё, i не мае ахвоты распачынаць што-небудзь спачатку, i не мае ахвоты куды-небудзь рухацца.
Яна ссушана ўнутранай старасцю, скручана душэўным раматусам, напоена шркім крушонам адмоўнай мудрасці, i ніякі малюнак ca скрутку ўспамінаў не раскатурхвае i не цешыць яе.
У белым дні скруха — пахмуры i нерухомы цень — «кухарка», i, каб не запэцкацца, дзень адцураецца ад яе; але для цемры скруха свая, цемра — яе свякруха, i калі яна настае, то ахутвае скруху, нібы тая малое дзіця, сваёю апраткай i адхуквае сваім дыханием.
I вось ужо скруха — крыху віхура, i i вось ужо скруха — крыху святло, i вось ужо скруха — крыху радасць.
Ці гэта ліпень, ці лістапад, у пілы — пільніца, напружаная часіна: нібы навачасны Пілат, яна заўзята дапытваецца ў ліпы, піхты, яліны, клёна адказу на адно i тое ж пытанне: у чым ісціна? — і, намерваючыся любою цанОю «даплыць» да ісціны, то плаўна, а то з запалам паглыбляецца ў іхнюю сарцавіну, у іхнюю «замкавіну», але ўсялякі раз плён яе допытаў — пыл, пілавінне.
У палоне сваёй заўзятасці, сваёй паляўнічасці піла засляпляецца: яна перапалавіньвае дрэвы наскрозь, разнімае ix на палены, i там, дзе яна спадзяецца набыць большую глыбіню, яна набывае большую плыткасць, што неўзабаве заканчваецца карою, якая ледзьве ліпіць, ды голай, пустой паверхняй, i там, дзе яна спадзяецца сустрэцца з ісцінай, яна сустракаецца з парадоксам, якога ніяк не можа засвоіць i які ўвесь час перажоўвае-перапіліквае ўголас: калі глыбей, то плытчэй, калі глыбей, то плытчэй...
Піла адмаўляецца ад якой бы там ні было платы: яна аскетычна-пляскатая, i што яна п'е, тое выплёўвае.
Пілатаж у пілы просты, пілігрымка аднастайная: наперад — назад, назад i наперад, аднак яны немінуча «ўліпаюць» у запамежную рэчаіснасць канцэнтрычных кругоў i капілярных трубак i адбываюцца паводле законаў ірацыянальнай лічбы «Пі» — лічбы, якая не ведае завяршэння.
Траву мнуць, топчуць, дратуюць, але трывалая, як само жыццё, трава неўзабаве распростваецца, вяртаецца, паўтараецца, выратоўваючы гэтай сваёй непераможнай дбайнасцю i нястрымным старанием жыццё ад аварыі i заняпаду.
У травы няма свайго твару, але твары ўсіх жывых істот павернуты да травы, i трава жыватворыць —не даючы ёй падставы ўвярэдзіцца i расчаравацца — іхнюю веру i вартуе даючы ім падставу i права тварыцца i спраўджвацца — іхнія вартасці.
Трава на двары, у равах, на ворным полі i на адстароненым востраве.
Траву вараць, гатуючы з яе тое, што дае чалавеку моц,— страву i гатуючы тое, што моц адымае,— «атраву».
Трава заўсёды таварышуе дрэву, але калі дрэва цвёрдае, то трава ядвабная, i вятры, што трасуць i шкамутаюць дрэва, лашчаць траву.
I самы ласкавы месяц травень названы імем травы.
Наваколле вясковае: у ім відаць вокны хатаў, колле платоў i сцежкі, вытаптаныя паводле немудрагелістага лякала людской хады. Яно адначасова разамкнёнае, бы каляіны, і, быццам кола, замкнёнае, i акаляецца відавочнасцю — здольнасцю вока сягаць далёка.
Наваколле — супольная аўра, супольнае жыццяполе істотаў, рэчаў i з'яў, i пакуль яны супольнічаюць між сабою, яно не адступаецца ад ix; калі ж яны пачынаюць пасягаць на выключнасць i пакланяцца самім сабе, тады наваколле расколваецца на калейдаскопы кавалкаў i аскалёпкаў.
Продак — пярэдні ў родзе, прадродак: у ім шчасліва супадаюць значэнні папярэдніцтва i роду.
На продку трымаецца парадак у родзе: ён апора ўсім тым, хто служыць супольнаму дабру, i дакор — калі гэтае дабро аддаецца на продаж i мяняецца на дабрабыт.
На колькі крокаў, на колькі каленаў, на колькі спадкаемцаў павялічваецца род, на столькі крокаў, каленаў i спадкапераемцаў продак адсоўваецца ў даўніну, у цемру, у старажытнасць, быццам рухаецца разам з дрэвам — i процілегла руху самога дрэва — ва ўсё большую глыбіню карэнне гэтага дрэва.
Продак не разумны, а протаразумны, не відушчы, a протавідушчы: прадоўжаны ў бясконцую прастору прыроды, ён становіцца роўны багам і, прадбачачы ў дымнай імгле наступнасці сваіх далёкіх нашчадкаў, прадракае ім іхнюю долю i дорыць ім свой «прадракунак» — вонкавае i ўнутранае падабенства з самім сабою, дзякуючы якому яиы заўсёды будуць адрознівацца ад іншародцаў, ад іншапродцаў.
Як за хваляй паўстае i прысутнічае ўсё мора, так за хвілінай паўстае i прысутнічае ўвесь час, i тое, што адбываецца ці здараецца ў хвіліне, адбываецца i здараецца ва ўсім часе.
Хвіліну немажліва ўгледзець, але на ўсім яна пакідае свае звіліны, свае ініцыялы.
Хвіліна ўяўляе, што яна вольная ад усіх з'яў i рэчаў, але як толькі яна намерваецца гэта давесці ім самім, яна пераконваецца, што яна з імі звіта i знітавана, што яна іхняя.
Хвіліна — «хіліна»: яна, як Ахіл, валодае боскай моцай, але таму, што яна выхілена з гэтай моцы, яна, як Ахіл, гэтаксама i хілая i таму хіліцца ў заняпад.
Хвіліна можа доўжыцца не болей імгнення, а можа займаць доўгія гады, i калі наракаюць на час, што ён ліхі, гэта, па сутнасці, наракаюць на хвіліну, i калі хваляць час, што ён добры, што файны, гэта хваляць яе — хвіліну.
Твань — «двань»: у ёй змяшаны, знітаваны, не разатнуты на дзве паставы, на два «ставы» вада i зямля, світанне i змярканне, i боскае дыханне яшчэ не дакранулася да яе.
Твань процілеглая зямлі: на яе нельга абаперціся, але процілеглая i вадзе: па ёй нельга плысці.
Калі асяродак зямлі сярод вады — выспа, то твань — выспа, вывернутая на левы бок, антывыспа.
У ёй жывуць «левыя» істоты: чэрці, балацянікі, дрыгвенікі, тваневікі.
I сама твань — істота, у якой нават не «вынатаваны», не выяўлены ні рукі, ні ногі, ні галава, ні тулава.
Твані латва выпільноўваць, захопліваць i паглынаць усё, што прытульваецца да яе, бо ўся яна адначасова i рукі, i ногі, i галава, i тулава.
Абрус засцілаецца на стол — на брус, аблягае яго, надае яму іншы, чым ён меў дагэтуль, статус — святочны, убраністы.
Ён своесаблівы абраз, які далучае прысутных да не абы-якой справы — да стравы, да вячэры, да трапезы, асвячаючы i баслаўляючы яе.
Абрус палатняны, ільняны, русы, бела-русы з вішнёвымі, малінавымі ці бруснічнымі ягадамі чырвані — i ўсіх тых, што сядзяць вакол яго, па яго абрысе, па яго беразе, ён абручае сабой, асяброўвае, i ўсіх надзяляе шчаслівай магчымасцю брадь сабе не толькі ежу, не толькі прысмакі, але разам з імі самую ягоную добразычлівасць.
У адрозненне ад торбы i скрыні, абрус нічога не ўтойвае, нічога не пакідае на чорны дзень, ён адлюстроўвае i «правобразіць» той белы i русы дзень, тое вялікае свята, калі ўся зямля засцелецца абрусам прыязнасці i сяброўства i ўсе людзі — Петрусі, Габрусі, Карусі i Марусі,— адхінуўшы брустверы i землятрусы, хаўрусы i бурсы, нанава сустрэнуцца i пазнаёмяцда паміж сабой.
Калода няўклюдная, але гэтая няўклюднасць укладваецца ў яе, нібы яе код, i калі склюд, долата i сякера, намерваючыся надаць калодзе людскі выгляд, бяруцца згладжваць i злагоджваць яе няўклюднасць, калода «раскалоджваецца», пераўладкоўваецца ў нешта адрознае ад сябе — у кадаўб, карыта, а то i ў лодку.
Калода не памятае, адкуль яна i куды: яна ляжыць, уладзіўшыся ў калдобіне, якую сама сабе выбіла ў доле паводле сваёй вагі i свайго аб'ёму, i слухае, як яе бэсціць i лае кудлаты бадзяга-вецер: калода — лайдак, што адно толькі вылежвае бакі, калода — кладка, па якой ніколі ніхто не ходзіць, калода — клад, з якога няма чаго ўзяць,— i, быццам калоідам, поўніцца горкаю думкаю аб сабе.
Аднак над ёю кружацца пчолы, упрошваючы, каб яна згадзілася стаць для ix котлішчам, аднак да яе падступаецца глыбіня, даводзячы, што без калоды не можа быць i калодзежа, аднак яе абсядаюць кодлам, нібы яны калядуюць, грыбы-апенькі, i залацістагаловы певень у апошнія вокамгненні свайго жыцця, як да самай роднай істоты, прытуляецца да калоды.
Чалавек жыве ў хаце, дрэва жыве на сваім водрубе, але іхнія лёсы пароднены i паяднаны жыцці.
I калі жыццё аднаго адрываецца ад жыцця другога, то аднаму робіцца няўтульна i дрэнна, а другога падточвае верад: няўжо я жыву проста так, ні для кога, дарэмна?
Дрэва ўсяго сябе аддае ў дарунак: калі яно цвіце — разлівае водар, калі зелянее — хавае ад спёкі, а потым, у верасні, i самую лістоту, якой яно ахіналася ў траўні, паволі раскідвае па наваколлі.
З дрэва — плады, з дрэва — дровы, але, можа, самае дарагое, што дрэва дае чалавеку, гэта сам — бескарыслівы i самаахвярны — спосаб давания: у ім — святло, у ім — хараство, у ім — здароўе.
Чалавек ва ўсім давярае дрэву, а дрэва, што б ні здаралася з ім, усё дароўвае чалавеку.
Яно яго павадыр: яно ідзе ca старажытнасці, з «дрэўнасці», i вядзе чалавека не ў пространь, дзе гаспадараць дарвінаўскія дэрываты, a ў праўду.
I нават калі чалавек памірае, дрэва становіцца тым чаўном, у якім — разам з ім — ён выпраўляецца ў незваротнае вандраванне.
Весніцы — вес(т)ніцы: яны падаюць сенцам i хаце вестку аб тым, хто ідзе, хто неўзабаве «ўвесьціцца» — аб'явіцца ўвесь.
Сярод паважных i нетаропкіх варотаў i брамаў весніцы лёгкія, весніцы спеўныя, быццам сініцы сярод галубоў i галак.
Прымацаваныя да плота, весніцы вісяць, чакаючы, калі ix крануць чыесьці зацікаўленыя рукі, калі яны змогуць весці.
З усімі порамі года весніцы маюць цесныя зносіны, але з вясной — найцяснейшыя: i хоць весніцы панявечыліся ад ветру, збуцвелі ад слаты, спарахнелі ад зрухаў часу,] ім сніцца заўсёды адзін незабыўны той самы сон, што яны з вясною — вечныя равесніцы.
Taro, хто бярэцца за зброю, зброя таксама забірае i абавязвае, каб ён укладаў у яе сваю змогу, сваё ўменне, сваё жыццё.
Зброя пад забаронай: да яе нельга звяртацца, каб адплаціць за крыўду ці за абразу, нават калі свярбяць рукі, але калі да яе звяртаецца той, хто крыўдзіць i абражае,— яна найлепшая абарона.
I з аднаго, i з другога боку зброя з'ядноўвае ўсіх, як сяброў, як братоў, але паміж самімі гэтымі бакамі развор? вае баразну барацьбы.
На зброі зазубрыны, аднак вызвоньвае ў ёй старадаўняе — «зубрынае» — высакародства бронзы.
Зброя: на полі бою разбураны бор целаў, над полем бою абразовы рой душаў.
Парог перагаворваецца з мінулым i з будучыняй, але сам ён «парожні».
Парог — нарог, якім пераворваецца надвое катэгорыя прасторы i катэгорыя часу; рог, за які чапляюцца крокі; пагорак, аб які спатыкаюцца, прылятаючы зблізку, віхура і, прылятаючы здалёк, ураган.
Любая дарога пачынаецца ад napora i парогам канчаецца.
На парозе ацярушваецца прах.
З парогам спрагаюцца параграфы руху i нерухомасці.
I прага, якая вядзе чалавека па свеце, мае сваёю мэтай парог.
Парог — наш «рок»: мы стаім на парозе — на самым няўстойлівым, на самым «парушаным» месцы, але на ім здабываецца перамога.
Пачатак відушчы: ён мае ўнутраныя вочы, i нібы сонца — праменне, i нібы ручаіну — крыніца, вытачае з сябе сваю існасць — час, i гэтакім чынам чапае ўсё, што адбываецца потым.
Пачатак — «пачасак», i «чат» — час: ён дзейсніцца пад знакам чатыры i з таго «напачатку», калі Бог стварыў неба й зямлю, рухаецца ў свой канец, дзе здымаюцца з таямніцаў пячаткі i дзе чатыры апакаліптычныя істоты: леў, бык, чалавек, арол,— тлумачаць загадку сфінкса.
У пачатку супадае цот i няцот, нашчадак i прашчур, цэлае i частка, i сярод воклічаў роспачы i незлічоных «чаму?» толькі адзін ён — пачатак — нязрушаны i трывалы, як шчыт.
Пачатак — «нашча», пачатак — «яшчэ», ён чысты ад хібаў i ад скажэнняў, i ўсе наступныя поры дня, поры года i поры жыцця, абуджаныя ім ад спячкі, пачціва ўслухоўваюцца ў яго слова i чытаюцца з аглядкаю на яго: ад пачатку.
Конь тупае ступою, i, у адпаведнасці з тым, які тут топас, якая тут тапаграфія, яго ступа то спутаная, то свабодная.
Аднак ступа ступы не залежыць ад гэтай — топкай ці тупкай — тапаграфіі, яна ў яе свая, i свой рухавік — памяло, i свой пілот — баба-яга, ці, па-іншаму, ёга; ступа ляціць, i расступаецца перад ёю адлегласць, i верталёты-«цюльпаны», «Ілы» i «Тупалі», калі сустракаюцца з ёю, захапляюцца ёю — для ix яна выступ у наступную рэчаіснасць, уступ у бясконцасць.
Але калі ступа пачынае сама захапляцца сабою, яна робіцца сапсутаю i ca сваёй ступені спадае на той план быцця, дзе пануе побыт.
Ды за лясамі, рэкамі, стэпамі ёсць у ступы свае сваякі i свае заступнікі — ступы-бажніцы, якія нястомна пытаюцца ў наступнасці: «Дзе пуп зямлі?» i якім наступнасць нястомна адказвае: «Пуп зямлі — ступа».
Лацінскае sol — квінтэсенцыя свету, соль рэчаіснасці.
Нямецкае Sonne знае сэнс (Sinn) усіх з'яў; яно ззяе, як звон, i, як звон сваю звонкасць, выпраменьвае сваё ззянне, свой «зной», сваё знанне-распазнаванне.
Стараславянскае слъньце сланяецца ад небасхілу да небасхілу: у ім тая няспешнасць, тая ленасць, якая дазваляе ўсім істотам адчуваць сябе далучанымі да лона вечнасці.
Італьянскае sо1е ў арыі жыцця выконвае сольную партыю.
Рускае солнце пасылае свае пацалункі ўсім абліччам (лицам), але сланечнікам (подсолнухам) — найахвотней.
Беларускае сонца — прывабны, бяско цы сон, які ўсім сніцца адначасова.
Чэшскае s1unсе лунае па самай строміне неба, замкнёнае ў абалонцы — у «лунцы» — смугі, месяцовасці («луннасці»).
Славацкае s1nко ласкавае i ўсяму, што ёсць у людзях ласкавага, яно адслонена як акенца.
Сербскае сунце з сумай горкіх i кіслых высноў сунецца ў восень, ведаючы, што там яны выспеюць у ласункі.
Літоўскае saule насяляе ўсе сялібы, увесь свет — i свет называецца яго імем pasaulis.
Сарочка творыцца з сораму: калі Адам i Ева зразумелі, што яны голыя, яны паспляталі сабе з лістоты ўборы, якія змаглі б засланіць ад боскіх вачэй ix галечу.
Ці яна крамная, ці шарачковая, ці, як у Індыі, сары, сарочка — родавы знак чалавека, ён ёю «сурочаны».
Ён можа выбраць сабе сарочку, якая яму падабаецца, змяніць яе, здзець, i гэтым ён розніцца ад усіх іншых жывых істотаў, чые «сарочкі» намёртва зрасліся з целам: каб скінуць ix — трэба памерці.
Выгнаны з раю, чалавек скіроўваецца ўпрочкі, у вонкавы свет, дзе ён будзе жыць па-сірочы i дзе адзінаю рэччу, якая яму застанецца як спадчына i як напамінак пра страчаную айчыну, будзе сарочка.
Прыкмета: хто родзіцца ў сарочцы,— шчаслівы.
Смяротны праклён: «Хай не чапае цябе сарочка!»
На таго, хто не мае сарочкі — ці, можа, дакладней, сораму — сварыцца вешчая птушка сарока.
I толькі ў сарачыны, праз сорак дзён пасля таго, як чалавек пакладзецца ў сырую зямлю альбо ў саркафаг, чалавечая душа канчаткова «рассурочваецца», «рассарочваецца» і, вольная ад прыцягнення ўрочышча ценяў, паварочваецца да зор.
Нітка танюткая, а апранае яна ўвесь свет: з яе ткуцца міткалёвыя кашулі, наміткі i тунікі, a калі гэтая нітка — каніцель, то i слуцкія паясы.
Нітка — ні я, ні ты, ні яны, аднак яна да кожнага датыкаецца, з усімі кантактуе i ўсіх нітуе ў кампанію, у талаку, у людскасць, i таму кожны — i я, i ты, i яны — становіцца нейкім чынам усім астатнімі.
Тэзіс высноўвае: так; антытэзіс: гэтак; a нітка знаходзіць яшчэ два пакінутыя станы, два прамінутыя «паўстанкі»: i так, i гэтак — ні так, ні гэтак, без садзейнічання якіх немагчымае пранікненне ў скінію сінтэзу.
Чалавек блукае па лабірынце жыцця, не ведаючы, што яго напаткае заўтра i паслязаўтра i дзе ён спаткаецца з Мінатаўрам, але нітка ведае вынік, і, трымаючыся яе, чалавек не ўпадае ў паніку, не нікне, a кіруецца наперад — туды, дзе яго чакае багіня перамогі Ніка.
Пячора — як слімаковая ракаўка i чарапашы панцыр: у ёй туліцца жыццё, якое яшчэ не здольна быць сам-насам з вечнасцю i бязмежнасцю: яно мае патрэбу ў тым, што яго абмяжоўвала б, што яго ахоўвала б ад небяспечнай рэчаіснасці i такім чынам захоўвала для настугінасці,— у прасторы, якая была б яму ўпору.
Пячора — прарочыца: у яе чэраве назапашваюцца магчымасці, песціцца «чалавекасць», датворваецца чалавек, паўтараючы сабой прызначэнне i долю пячоры: як i яна, ён у рэшде рэшт вычэрпваецца i адпрэчваецца, становячыся проста чэрапам, у вачніцы якога будзе ўглядацца будучы Гамлет.
Сваёй пашчай пячора ўчаперваецца ў вонкавы асяродак — у пясчанік, а сваёй прарочасцю — у чалавека, ва ўсе пяць яго адчуванняў.
Месцазнаходжанне пячоры ва ўчора, у пазаўчора, а можа, нават у пра-ўчора.
У пячоры гарыць вогнішча: на ім нешта смажыцца, нешта пячэцца.
Па яе сценах скачуць чараўнікі — чырвоныя водсветы i чорныя водцені, i самі яны спярэшчаны пячаткамі «чалавекасці» — почыркамі i рысамі.
Вакол пячоры блукаюць пачвары.
У пячоры спяць прашчуры.
Драбіна ўздымае ўгару не адразу, а паступова, паслядоўна, па драбку, па драбніцы, па драбніне, i той, хто драпаецца i цярэбіцца па ёй, узгадняе свой pyx з «драбнінамі» — прыступкамі: спачатку — асягаючы кожную з ix, а потым — адпіхваючы i робячы ix такім чынам сваёй апорай.
Але чалавек таксама, па-свойму, драбіна, i прыступкі ў ім — жывыя істоты: рыбіна, птушка, жывёліна; яны існуюць у ім як этапы яго эвалюцыі, як яго патаемныя зоны.
Ён лучыць сабою зямлю i неба, пачатак i завяршэнне, i тое, што сёння ён набывае, ён заўтра траціць, што пакідае, тым узвышаецца, а што намерваецца затрымаць, тым рабыніцца, тым рабуецца.
Усе чалавечыя ўчынкі, наробкі i дасягненні спрагаюцца па шкале драбіны: без яе яны бязмэтныя спробы, без ix яна дарэмная сухадрэвіна, счаўрэлыя сукі-рабрыны.
Драбіна — містэрыя, абрад, прысвячэнне ў будучыню, а будучыня падказвае чалавеку, што — каб не збіцца з дарогі дабрыні — трэба слухацца драбіны.
Прымхі прачынаюцца ў прыцемках, калі святло — ужо не святло, i цемра — яшчэ не цемра.
Прымхі — духі сівой, «мхлівай» даўніны, якія твораць сваю імшу ў храме цяпершчыны.
Ix нельга ўспрымаць думкаю i акрэсліваць моваю: яны аб'яўляюцца i атабарваюцца на ўскрайку думкі, на ўзмежку мыслення, у сутарэннях мовы, як іхні прымешак, як іхні прыметнік: яны — пры-думкі, «пры-мсы», пры-маўкі.
Прымхі — сялянскія, хатнія, «прымацкія», гэткія ж, як мяхі з жытам i як мышыны шоргат.
Прыхаманлівыя, нібы гульня ўяўленняў, прымхі прымаюцца на веру, але прынятыя, праймаюць — «прыімхаюць» — сабою, як мох саламяную страху, чалавечае бытаванне i прымушаюць яго ва ўсім, быццам з прэм'ерамі, раіцца з імі, з прымхамі.
Год — бог (Gott): ён усё ўмяшчае, усё змяняе, усім кіруе, на ўсё накладае свой адбітак.
Рухомы i круглы, нібы карагод, год апяразвае повяззю згоды канец i пачатак, годзе i кагадзе, i тое, што аддаляецца, загадкавым чынам набліжае зноўку.
Не стары i не малады, год доўжыцца заўсёды, не аддзельны ад гадзін, дзён, тыдняў i месяцаў, але i не зводзячыся да ix.
Год добры, год годны: ён дагаджае ўраджаю i гадуе гавяду, спагадае кволаму i ўлагоджвае дужае, усталёўвае над зямлёй пагоду i адварочваецца ад непагадзі i нягоды.
Год аб'яўляецца ў нагодах i пакідае згад аб сабе ў прыгодах.
Гаршчок — «харшчок»: у ім гатуецца харч, i ў кожнай харчэўні кожны госць з нецярпеннем чакае яго з'яўлення, i ў кожным хаўрусе ён свой.
Але гаршчок свой i ў самым пекле, у самым сквары, у самай гарачыні — у печы, дзе ён прымае вогненнае хрышчэнне i дзе здабывае непараўнаны гарт.
Гаршчок чорны, нібы ён купаўся ў гразі, але гэта чарната загару — i адмывацца яна не хоча.
Адны кажуць, што ў гаршка добрая доля, бо самае спажыўнае, што ёсць у хаце, аддаецца яму, у яго «горшчы», другія — што горкая i гарапашная, але сам гаршчок уважае, што яна не лепшая i не горшая, чым доля ў астатніх рэчаў, адзінае: часам яна бывае спарожненай да самага дна, а часам напоўненай з самым верхам — з «гарышчам».
Быццам вандроўная выспа, воблака блукае па паднябессі i па-над зямлёю, не могучы апусціцца на самую зямлю i ўзняцца ў самое неба — яно трывала «заблакавана» абодвума бакамі.
Няма ніводнай мясціны, ніводнай вобласці, дзе б воблака не пабывала i якую б не кранулі яго «воплакі», але найболей прывабліваецца воблака абалонамі рэк: i Об, i Обаль, i Абалянка сунімаюць воблака, суцяшаюць, наталяюць i «аблакаюць» у новае аблачэнне — трохі белае, трохі блакітнае, трохі бухматае i трохі воблае (круглявае).
Воблака не мае нязменлівага, «пашпартнага», вобліку, i, можа, таму, паклаўшыся на зямлю, людзі ўглядаюцца ў воблака не толькі вачамі, але самою сваёю душою, бо, як i воблака, душа — блукальніца.
Нехта, бывае, кажа, што воблака добрае, нехта наадварот,— што благое, але само воблака пастаянна аддаляецца ад нітак гэтых меркаванняў; яно — нібы нябесны клабук, прызначаны, каб увянчаць увесь «клубок» — нашу зматаную з супярэчнасцяў планету.
Kaca — косая, аднак там, дзе яна праходзіць, застаюцца чыстыя, без касмыкоў, касынкілугоў i роўныя каснікі пакосаў.
Kaca не спакушаецца славай i не выстаўляецца напаказ: яна толькі першаю, у расу, каштуе тыя «смакосы», якія пасля будуць каштаваць каровы i козы.
Kaca касуе ўсё, што ўзводзілі вясна i лета: яе кранае не краса званцоў, касачоў ці каласоўнікаў, a косінусы i катангенсы стасункаў з імі.
Пасада ў касы каставая — ад Касандры: яна прадказвае ўсім аднолькавы лёс i сама ж вершыць яго.
На касу, як на смерць, касавурацца гусакі, на касу сыкае асака, яе кусаюць камяні, ад яе адкасоўваюцца кусты, але, вітаючыся з ёю, касу ксціць касец Ясь i — развітваючыся з ёю — касінер Кастусь.
Ноч перайначвае рэчаіснасць: утойвае відавоч-нае і ўвідавочнівае патаемнае.
Учора — вечар, заўтра — раніца, сёння — дзень, і толькі ноч не мае свайго адпаведніку, які азначыў бы яе месца ў часе: яна — прысутнасць адсутнасці, нішто, ніякая, нічыя.
Ноч змыкае людзям вочы і адмыкае новыя — не бачныя для вачэй — далячыні.
Уначы, знітоўваючы зямлю і неба, палымнеюць знічы, коцяцца, знячэўку сарваўўшыся з зорных галінаў, знічкі, а ў неабсяжных ночвах нябёсаў плавае месяц-човен.
Ноч як нябыт: хвіліна ў ёй не адрозніваецца ад вечнасці, пакута ад шчасця, пачатак ад завяр-шэння, набытак ад страты, і калі, скончыўшы свой чараўнічы сеанс, ноч растае, свет паўстае абноўленым, «нашчым», перапісаным начыста.
Гутарка — гаспадарка, у якой усё ў зборы, усё ў гурце, усё зацікаўлена адно ў адным i ўторыць адно аднаму.
Яна грунтоўная, нетаропкая i доўжыцца звычайна не хвіліну i не гадзіну, а, як нейкі торг, як рада — да заўтра, да аўторка, бы таркай, пераціраючы ўсе меркаванні, здагадкі, здарэнні, чуткі.
Лепш за ўсё гутарка пачуваецца не ў горадзе i не ў мястэчку, дзе чалавека не здзівіш ні чалавекам, ні навінамі, а на хутары, дзе чалавек — падарунак чалавеку i дзе раскатурхваюцца нават самыя старыя ўспаміны.
У гутаркі свой лад, свой парадак, яна не тарабарыць дарма, як тара, а па-сакратаўску сааўтарнічае, узаемнічае, «сутарыць», частуючыся мяккім гумарам i моцнай махоркаю.
Плуг паслухмяны, як слуга, i якой бы вымогі гэта яму ні каштавала, якой бы вялікай ні была яго натуга, ён не пакідае раллі, пакуль не «пераплыве» ўсё поле.
Перад плугам тупае конь, за плугам пхнецца араты, ля плуга матляецца пуга, але сярод ix усіх плугу належыць галоўная роля.
Аблогу i лугу, пакуль плуг не ўцягнецца ў сваю гульню, у сваю работу, плуг здаецца кволым i недалугім, але калі ўцягнецца, дык Гуліверам.
Плуг трымаецца такога вугла паводзін, які не дае яму выпасці ў плыткае i захраснуць у глыбокім.
Плуг перакульвае поле, робячы ніжняе верхнім, унутранае — вонкавым, i гэтае перакульванне спрыяе зямлі рабіцца ўрадлівай, а яму — бліскучым, нібы само люстэрка.
Вада ўтрымлівае ў сабе лёд як сваю іпастась, як сваю патаемную патэнцыю, як свой летаргічны сон i ўсялякі раз, калі «прыціскаюць» абставіны, пералітоўваецца ў яго.
Лёд літы, чысты, празрысты: дол, пад якім зімуе казка, літаграфія, якая памятае лета.
У лёд умарожваюцца човен i лодка, але сам лёд — замкнёны палёт па гарызанталі, лодка, якая злучае ўсе берагі i ў адну i тую ж хвіліну знаходзіцца ў любым пункце палетку возера ці ракі.
Лёд апякае, як ёд, але ў ім — мёд літасці, якою ахоўваецца ўсё жывое ад лёзаў марозу i лютасці холаду.
Кожны, хто прыходзіць на свет, атрымлівае сваё імя.
Імя «імаецца» з самой чалавечай сутнасці i запісваецца — іматрыкулюецца — у кнігу жыцця, каб усё жыццё той, хто яго мае, быў менавіты. Мяняецца імя — мяняюцца матыў i тэма жыцця.
Імя — адзіная маёмасць, якую чалавек заўсёды носіць з сабою; яно нават даўжэйшае за самое жыццё, i калі чалавек пакідае гэты свет, яно застаецца замест яго ці, калі больш дакладна, ім.
Каб ведаць, хто ты такі, мусяць ведаць тваё імя.
Ёсць імя — ёсць тая асоба, тая імасць, да якой звяртаюцца людзі i якая адгукаецца на гэтыя звароты, няма імя — i для ўсіх твая постаць нямая.
Імя ўсё чуе, усё спасцігае, усё ўспрымае, яго ўзносіць слава i паніжае ганьба.
I самы вышэйшы тытул, які можа мець чалавек, унутраны яго імам — i м я.
Апярэджваючы падзеі, вежа віжуе, што адбываецца за лесам, за полем, за паплавамі i нават далей, за мяжою самой зямлі,— у сузор'ях Вялікага Воза, Зайца, Касцоў, Вадаліва,— бо ад таго, што адбываецца сёння там, залежыць, што заутра адбудзецца тут, дзе жыве вежа,— у Міры, Камянцы ці Нясвіжы.
Вежа пастаянна папаўняецца свежым запасам пітва, свежым запасам ежы i свежым запасам ведаў.
Адзежа вежы прыгожая — з чырвонай цэглы.
Вежа абведзена чароўным кругам сцярожкасці, які разнасцежваецца толькі перад сваімі.
Вакол вежы блукаюць, вяжучыся ў паданні, хвала i звяга.
Важкая, нібы старажытнасць, i стромкая, нібы свечка, пастаўленая на падсвечніку ўзгорка, вежа відаць абсягу i неабсяжнасці, i што б ні варажыў ёй вецер, ні дажджыў дождж i ні снежыў снег, для вежы самае важнае служыць абсягу i прыналежаць да неабсяжнасці.
Вада валодае ўладаю павадыра: яна ніколі не застаецца на месцы, яна заўсёды Ў РУХУ — альбо прасочваецца ў кладоўкі зямлі, альбо падымаецца ў зводы неба, альбо цячэ ў далячыні гадоў — i вядзе за сабою прыроду, надвор'е, людскую долю.
Вада жыццядайная: там, дзе яе няма, жыццё засыхае i чэзне, там, дзе яна льецца нібы з вядра, жыццё вымакае i нікне, а там, дзе яна «ўдойлівая» i дзе яе даволі, там жыццё «ўвадавочніваецца» возерам i ўвыдатніваецца аазісам, водар якіх адчуваюць зводдалі вярблюды, валы, каровы i іхнія спадарожнікі — авадні.
Вада ведае пра людзей нешта настолькі глыбокае, чаго яны самі не ведаюць, і, здольная замаўляцца, яна альбо спрыяе сваімі ведамі чалавеку, альбо — наадварот — вадзіць яму.
Вада — удава, палова раздвоенага адзінства, і, як Ізіда Азірыса — свайго загубленага брата i мужа,— яна шукае агонь, які паводле сусветнай волі ператварыўся ў яе процілегласць,— але як толькі знаходзіць, агонь зноў гіне ў яе абдымках.
У сваіх бясконцых вандроўках вада, выпараючыся, супадае з паветрам, замярзаючы, супадае з зямлёй, аднак, пераадольваючы перашкоды, звады i крыўды, якія існуюць на свеце, яна не пакідае намаганняў трапіць у край свабоды i праўды i там супасці з тым, з кім ёй дагэтуль не выпадала супасці,— з агнём.
Каб аперазаць паўнеба, маланцы дастаткова вокамгнення, вокаміргнення: яна амаль бязмежная ў прасторы — такая вялікая i амаль бязмежная ў часе — такая малая.
Яна вынікае з хмарнай імглы i, рассвятляючы гэтую імглу, дасягае найярчэйшага напалу.
Яна ўсюды паспявае, усё спасцігае, i людзі ёй моляцца, як святой, i называюць яе чалавечым імем: Малання, аднак i сама яна — малітва, яскравая малітва прасторы, якая, як людзі, мае патрэбу ў споведзі, ачышчэнні i прасвятленні.
Маланка — ламанка: яна ломіць магутныя дрэвы i вымалёўвае трапятлівыя — «ліхаманкавыя» — узоры вышэйшай — электрамагнетычнай — трыганаметрыі.
Маланка спакон вякоў маладая, яна вечная «муза»: калі яна гаворыць, пануе нямая ціша, калі замаўкае, пачынае гаварыць «гармата» — гром.
Гром агромністы: ён «ахорвае» бязмоўнае i пашырае імгненнае, палохаючы старых i малых тым, чаго ўжо няма, што ўжо мінула.
Гром — гурма i гармідар; пакінуўшы свае харомы, ён гоніцца ўслед за маланкай, за ўсё чапляецца, усё зрушвае, усё пераварочвае дагары.
Маланка лёткая, гром грувасткі, маланка маляўнічая, гром красамоўны, маланка — змест, гром — форма, маланка — інтуіцыя, гром — логіка, маланка — мелас, гром — рыторыка, маланка крэсліць граматы, адрасаваныя Садому i Гаморы, гром ix абвяшчае.
Маланка жне, гром малоціць, маланка — серп, гром — молат; яны такія розныя, такія непадобныя, але ix яднае гармонія.
Стараславянскі б р а т р ъ брытае каня i з ім едзе на раздарожжа, дзе ў розныя тры бакі разыходзяцца тры дарогі.
Старажытнаіндыйскі b h r a t а r складае найвялікшы твор колішніх спраў — «Махабхарату».
Нямецкі Bruder руды: яго радуе, што ў яго ёсць бутэрброд i што ён завецца Рудольф.
Шведскі b r о d е r з барадой: атабарыўшыся, ён сядзіць каля броду i радзіцца ca сваім радаводам.
Лацінскі frater, сягаючы да Афрыкі i Еўфрата, засноўвае там фарты.
Літоўскі b r о l i s бароніцца борам i лесам, ад бураў з усходу i захаду, мроячы аб той пары, калі яго роля ў ягоным лесе будзе залежаць ад аднаго яго.
Латышскі b r а l i s стаіць на раллі, абапіраючыся на зламаную раліну i разважаючы, што рабіць з яе — нарог, булаву альбо ліру.
Беларускі брат адною ратай свайго жыцця араты, другою — ратнік, адною — збірае дабро, другою — ратуе яго ад захопнікаў i рабаўнікоў.
Жарт — арт, мастацтва, якое не лічыць сябе мастацтвам, жанр, які не ўважае сябе за жанр: ён нараджаецца ў гамане торжышча i ў засяроджаным жрэцкім атачэнні i, тыражуючыся на колькасць прысутных, робіць ix саўдзельнікамі свайго нараджэння.
Жарт уражвае, але не як варажнеча i варажба, а падружбакоўску, нікому не пагражаючы, нікога не абражаючы, i саматужнае журы, куды ўваходзяць усе, хто жадае (i нават хто не жадае), тут жа ацэньвае, чаго ён, жарт, варты, ці не жорсткі ён i ці не парожні.
Жарт зграбны, жарт жвавы: ён кажа праўду, не «рэжучы» яе, не «пражачы» i не зводзячы да жаргону.
Ён упрыгожвае варону, якая сядзіць на жэрдцы, пёрынамі жорава, i калі варона, збянтэжаная гэтакім неспадзяваным падарункам i ўсім сваім выглядам даводзячы, што яна не жораў, аддятае, тыя «жарт»-пёрыны застаюцца на памяць усім прысутным.
Гляджу, як рыжабароды дзядзька, стаўшы пасярод хаты, дастае з жарала рота (а не пажырае, што асабліва прыемна), нешта прывабнае, быццам ружа, i яркае, быццам жар,— жарт.
Рука ўбіраецца ў рукаво, a калі холадна, то i ў пальчатку ці ў рукавіцу: яны дапасоўваюцца да яе, аблягаюць яе, акрэсліваючы i выяўляючы яе вонкавую — струкаватую — структуру; сваю ж унутраную структуру рухомую, як ручай i рака, выяўляе яна сама.
Рука — «руха»: трэцяя асоба малой — унутранай — тройцы, яна ператлумачвае на мову рухаў i ўчынкаў, што кажуць дзве другія асобы — сэрца i розум, паведамляючы ім, у сваю чаргу, як ix разумев i слухаецца рэчаіснасць.
Рука — акуратніца: яна хоча, каб усё ў яе было акурат і, кіруючыся адна адною дапамагае адна адной мыцца i выцірацца ручніком, пакаваць рукзак i адсыпаць з капшука курава для самакруткі, абручацца пярсдёнкам i грукацца ў браму нябеснага каралеўства, браць падарункі i даваць міласціну жабраку ды выводзіць на паперы крукі i кругі.
Быццам падручнік спрадвечнай навукі, у якім надрукаваны нерукатворныя формулы i дыяграмы, рука адкрывае відушчаму ракурсу разумения, што чалавеку ўручыла жыццё i што яшчэ намерваецца ўручыць.
Грошы шукаюць сховішча, дзе б ix не бачылі лішнія вочы,— ці прыгаршчы, ці гаршчок, ці гарышча,— i аб сабе не гавораць уголас, a калі рашаюцца гаварыць, то — шэптам, шоргатам.
Адзін грош дробны, як гарошына, але калі ix многа — яны «гросы», i тады яны могуць i павучаць, i прарочыць.
Грошы ахрышчваюць грахі, але самі яны хрышчоныя сонцам — Хорсам.
Грошы вырошчваюцда з душаў рэчаў, але ўрошчваюцца ў чалавечыя душы: кім валодаюць яны — таго яны горшаць, хто валодае імі — таго яны ўхарошваюць.
Бераг суправаджае раку да самага мора, сочачы ўдзень i ўначы, каб яна не спынялася па дарозе, не збочвала, не забы вал ас я пра мэту, аберагаючы яе самую ад яе памкненняў, ад яе нораву, ад яе пачуццяў, i разам з тым «па-стараверску» застаецца на аднойчы абраным баку, на аднойчы знойдзеным месцы, разважаючы пра асіметрычны закон Бэра, паводле якога рака заўсёды аддае перавагу аднаму берагу, i правяраючы гэты закон на сабе.
На беразе растуць бярозы i берасты.
Над берагам лётаюць ластаўкі-беражанкі.
Пры беразе бярложыцца Бярэсце: у ім берасцейцы п'юць брагу i пішуць берасцяныя граматы.
A ўздоўж берага, па рацэ, плывуць чаўны-дубы, чаўны-берасцянкі i бярвёныплыты.
Рака хісткая, бераг устойлівы, рака — небяспека, бераг — абарона ад гэтай небяспекі, рака — бег, бераг — бог, i плыўцы, звярэджаныя стыхіяй, бяруцца аберуч грэбці да берага, i Берынгі, выпраўляючыся ў марскія i акіянскія падарожжы, сваім неабвешчаным гербам маюць яго — бераг.
Замак — замок: ён займае ключавое месца ў акрузе i замыкае яе сабой.
Аднак ён разамкнёны для злівы, пад якою ён мокне, для сонечных промняў, якія зазіраюць у яго вокны, для моху, які аблямоўвае яго гзымсы, для ластавак, якія ў прахонах яго скляпенняў лепяць гнёзды.
Замак імкнецца ўсё ўведаць, запамятаць, зразумець: размаітую мазаіку жыцця ён зменьвае ў мазгаіку, а музыку — у музеіку.
Сваю знакамітасць замак маскуе, змыкаючыся з навакольньш асяроддзем,— з макакам! суседняй бажніцы, з вязамі, увязненымі ў зямныя нетры, з цыбатымі сцёбламі маку, якім усеяна блізкае поле.
Замак звык захоўваць свае таямніцы: ён з каменю i, быццам камень,— маўклівы.
Па залах замка блукаюць прывіды змовы i здані замаху.
Сякера з сакрэтам: яна адначасова сталёвая i драўляная, кароткая i доўгая, крывая i простая, вострая i тупая, яскравая i цьмяная,— у ёй з'ядноўваюцца краі, супадаюць кроці, гавораць на адной мове карысць i кара.
Сякера мае справу з дрэвам: яна абцінае на ім сукі-раскірэкі, зганяе скурукару, падсочвае, рассякае. Ёй карціць знайсці ў дрэве скрытае, «sakrum», а знаходзіць яна адно толькі «аскерыкі» — трэскі-аскепкі.
Калі сякера ўвіхаецца, калі яна прыскорвае спор, тады яна акраса працы, i скруха не можа яе скарыць.
Сякера хаўрусуе з усімі прыладамі, што «ўваскрашаюць» свірны, цабэркі, крэслы, скрынкі, куфэркі, але сярод ix яна — кесар.
Як рэхваю кола, рэшата з усіх бакоў агорнута абручом; i калі ён не парэпаны, a ў сетцы-рашотцы няма прарэхаў, тады тое рэчыва, якое прасейваецца рэшатам, нібы заарыштаванае рэха, круціцца i штурхацее ў ім, пакуль адна рэшта рэчыва дарэиггы не адрачэцца ад другой.
Рэшата нагадвае манету, што мае адзін толькі бок — рэшку, i таму займаецца яно адно толькі «палавіннай» справай, i таму вырашае яно адно толькі «палавінную» задачу.
I напалавіну падобнае рэшата на нябёсы: калі яны ў спакоі, яны — шацёр, калі з ix цярушыцца снег ці дождж, яны — рэшата.
Раптоўны, нібы гром стрэлу (п-тах!), i поцемны, нібы згустак патухлага полымя, птах — выклік i нерухомай форме, i бясформнай рухомасці.
Ён прыляцеў ca Старажытнага Егіпта, ад бога мастацтваў Пта — як яго пасланец, як яго патаемнае слова, як іпастась яго Духу.
Птах — адмысловы хатха-ёг: яго цела паслухмянае любому подыху натхнення, ён дасканала валодае тэхнікай левітацыі, i зямное прыцягненне толькі дапамагае яму развіць закладзеныя ў ім «птахчымасці».
Птаха хапае i на зямлю, i на неба, i хоць хата для птаха — зямля, на ёй ён спутаны, на ёй ён «пехацінец», які мусіць думаць пра тое, каб напакаваць свой «хатуль» i каб займець свой катух.
Але выпхнуты моцай палёту ў неба, ён набывае другое — ці, можа, першае — дыхание i, вольны ад хапатлівага клопату i ад высотнай пыхі, як роўны вітаецца з маладзіком i з ветахам, i зямля — вачамі сваіх шматлікіх «хацінцаў» — бачыць у ім i плаху, узнятую высока, i высока ўзняты свой дах.
Далонь мае свае дарогі, пагоркі, даліны, i як бы далека чалавек ні заходзіў, гэтыя дарогі, пагоркі, даліны, рухаючыся i акрэсліваючыся самі, дазваляюць яму заходзіць яшчэ далей.
Далонь — боскі падарунак, што даўся ў самую руку, у дзве рукі, каб чалавек усё жыццё меў яго з сабою i каб глядзеў у яго, нібы ў карту альбо ў люстэрка.
Калі сустракаюцца людзі, яны падаюць i адкрываюць адзін аднаму далонь.
Далонь — дол, які супадае з лонам.
I доля, нібыта па эталоне, звярае свае паводзіны па далоні.
У лапаты багата клопату: яна садзіць у печ на сваёй лапе-далоні хлеб, зграбае апалае лісце, пад хаты, хлявы i палаты «латае» пляц, маючы плату за гэта не ў талерах, літах ці латах, a ў тым, што ёй гэта латва, што ёй гэта прыемна рабіць.
Лапата падобная i на лапаць, i на лопух, але калі лопух, ціхмяна альбо лапочучы лапушынамі, усё жыццё застаецца стаяць на тым самым месцы, дзе вырас, то лапата, «урастаючы» то ў адно, то ў другое месца, падрушвае яго, пераварочвае, перамяшчае; i калі хада лапця «тупая» i топчацца па паверхні глебы, то хада лапаты «ўклыпваецца» ўглыб.
Лапата адкапала з-пад напластаванняў часу Вавілон, Трою, Паталіпутру, i ўсё, што калісьці прапала, ці патанула, ці растапталася, вяртаецца нанава ў свет праз рупатлівасць лапаты.
Шлях вынікае з самой чалавечай сутнасці i не вымяраецца ні гадзінамі, ні кіламетрамі: ён не аддегласць, а «далегласць» — лінія адпаведнасці між вонкавым i ўнутраным, зямным i зорным, мусовым i вольным.
Шлях ураўнаважваецца на шалях чалавечай хады і, ураўнаважыўшыся, ушляхетнівае чалавечыя памкненні. Калі ж чалавек, падбухтораны шаламі, ухіляецца на іншыя шляхі, «шляецца», яго памкненні марнуюцца i не атрымліваюць таго, што ix жывіла б i апраўдвала б — шолах i зык водгуку.
Шлях не павольны i не хуткі, а паслядоўны, «пешы», i той, хто ішоў i ідзе па ім, заўсёды ідзе першы раз, як на сяўбе, вылешваючы яго дукатамі i шэлягамі сваіх учынкаў.
Быццам шво, што змацоўвае вопратку, каб яна не распаўзлася на лахманы, шлях, злучаючы між сабою мінуўшчыну, цяпершчыну i будучыню, змацоўвае само чалавечае бытаванне на зямлі, пакідаючы яе, нібы яна лішняя, ззаду i зноўку адшукваючы перад сабой.
Мост засноўваецца на процілегласцях i, састыкоўваючы раз'яднаныя берагі, «ост» i «вэст», уяўляе сабой не мясцовасць, а свядомасць мясцовасці — пастаянны нястомны палёт над прадоннем, над стромаю, над глыбінёю, у атмасферу цэласнасці i адзінства, у космас.
Мост не масціты, але змястоўны: на ім збіраюцца разнастайны «госці» — роздум, каханне, смутак, помета, i мост, валодаючы мноствам «могстваў», усіх ix атэстуе паводле іхняга чыну, іхняга мастакоўства.
Быццам востраў Патмас, дзе апостал Іаан пісаў свой «Апакаліпсіс», мост мае свой самастойны i асаблівы статус: ён у вадзе i ўзнесены над вадою, ён на сушы i ссунуты з сушы, ён у паветры, але мае форму квінтэсенцыі паветра — вясёлкі, ён яшчэ прастора, але ўжо i час.
Мост здзяйсняе містэрыю: пераводзіць таго, хто ідзе, з аднаго паўсвету ў другі паўсвет, з аднаго паўстановішча ў другое паўстановішча, з адной паўнаступнасці ў другую паўнаступнасць і, пакуль доўжацца гэтыя пераводзіны, вызваляе таго, хто ідзе, ад уплыву палавіннасцяў — каб з двух паўсветаў змог утварыцца ўвесь свет, з двух паўстановішчаў — усё становішча, з дзвюх паўнаступнасцяў — уся наступнасць.
Пчала нікога не чапае сама, але калі нехта чапае яе альбо той церам, у якім жытлуе яе радзіна, яна не шкадуе жыцця, караючы — i лечачы ад сваволі — крыўдзіцеля, апякаючы яго сваім роспачным пацалункам.
Пчала — чалядніца працы, i на чале летняга дня, ведучы яго за сабою, яна вылятае ў поле, у луг, у сад, цешачы ix сваім прылётам, тым, што пачаўся дзень i што яна, пчала, пачала паломнічаць.
Увесь дзень пчала зносіць у вулей, у яго каморы, падпечкі i ночвы, праз яго чалеснікі i атворы, тое, што яна возьме ў поля, у луга, у саду,— узятак, i тое, што яны ёй дадуць,— уздатак, адводзячы адпачынку ноч.
Пчалу нельга забіваць: яна — пЧАЛа, у ёй захоўваецца чалавечы пачатак, i людзі шануюць яе, як чалавека.
Пчала мае справу з самымі прыгожымі, з самымі чулымі, з самымі духмянымі стварэннямі — кветкамі, але ў глыбіні яе існавання тоіцца плач.
Барана — з бору: забраная адтуль, яна ўсё роўна не згаджаецца са сваёй абранай роляй i абараняецца рукамі i нагамі ад прымусовага абранніцтва.
Зацята, «па-барановаму», барана ўпарціцца руху: яе валакуць, пераадольваючы яе натуру, яе супраціўленне, але якраз дзякуючы гэтай упартасці i гэтаму супраціўленню робіцца работа.
Барана драпае, раніць, скародзіць, вя'рэдзіць, «бурыць» поле i такім чынам бароніць яго ад няўроду.
Усякае поле для бараны — поле барацьбы, поле «брані».
Калі пагасае дзень i дзённае сонца заходзіць на адваротны бок чалавечага існавання, з таго, адваротнага, боку ўзыходзіць новае сонца — сон.
Насеннем сну засяваецца людское сёння, ім жыватворацца ўсе істоты, усе асобы, усе персоны: так, з боскага сну ўтварыўся Адам, так, з Адамавага сну ўтварылася Ева.
Сон — аснова: ён мае не ўскосны i не пераносны, a дзівосны сэнс, i рассыпаны ў ім дзівосныя скарбы; каб зразумець гэты сэнс i каб здабыць гэтыя скарбы, чалавек мусіць адхінуь усе заслоны i, як Ясон па залатое руно, выправіцца ў вандроўку, поўную прыгодаў i небяспекі.
Сон моцны, як сома — пітво багоў, i жыццё, стомленае самой неабходнасцю жыць, баслаўляе сон як збавенне, i шле яму свой песнапеў — асанну.
Сербскі петао, тупаючы нагамі i лапочучы крыллем, нібы ён намерваецца ўзляцець, можа, пяты, можа, пяцьдзесят пяты раз, апантана пытае-дапытваецца, ці ёсць дзе-небудзь той супернік, што здольны спаборнічаць з ім, i сваім апантаным пытаннем-дапытваннем пераконвае ўсіх — i перш-наперш самога сябе,— што няма.
Балгарскі петел «пытляваны» — выпрабаваны: ён называецца Петар i дае пытлю ўсім іншым пеўням у наваколлі, якія «ўляпетваюць» ад яго, як ад гарачай патэльні.
Славенскі р е t е l i n, як дырьгжабль-цэпелін, вылеплен з неспатольнай прагі палёту; застаючыся делам на лінялым палетку зямлі, ён «ліецца» душою ў ільняны палетак нябёсаў.
Украінскі п i в е н ь, сп'янелы ад акавітай кроплі вады i перапоўнены спеўным натхненнем, аб'яўляе на ўвесь белы свет, што наступіла вясна.
Беларускі п е в е н ь пнецца на пень, упэўнены, што без пня ён не лепшы за пыльны венік, а на пні — лепшы за вабную паву.
Рускі петух хуткі на рух: ён тушыць полымя ўсходу i, калі ўсход патухае, ганарыцца, што гэта яго заслуга; ён ходзіць пехатою, але пастаянна памятае, што ён — птах, што ён — дух.
Царкоўнаславянскі пѣтель — вястун святла: з лета ў лета ўносіць ён лепту за лептай у перамогу багаславёнай сілы, перакульваючы сваім спевам платы патаемных поцемных клятваў i распутваючы петлі адпетых замоў.
Кнот укручваецца ў лямпу, у свечку, у каганец, становячыся іхняю сарцавінаю, іхняю асновай, іхнім канонам.
Ён тонкі, нібы сцябліна, і, нібы на сцябліне вясновы сок, па ім цячэ ток воску, алею, газы ці туку, вянчаючы кнот кветкай агеньчыку, якой асвятляецца ўсё наўкола.
Кнот выконвае свой добраахвотны самаахвярны абавязак: аддаючыся пакуце, ён перацягвае, нібы канат, прыцемнае ў празрыстае, нерухомае ў дзейснае, тлустае ў цнатлівае.
Кнот атуляюць — як яго гукавы кантэкст — гукі кантаў.
На кнот, перад тым як заснуць, пазірае вачасты кот.
З кнотам знаходзіць кантакт кантычка.
Да кнота датыкаецца, спасцігаючы таямніцу рэчы ў сабе, роздум Канта, i гутараць наконт кнота ў спаконвечнай размове скон i бясконцасць.
Рэчы дарэчы, калі яны становяцца памочнікамі чалавеку, калі яны яму зручныя i спадручныя, i недарэчы, калі яны пачынаюць панаваць над чалавекам i супярэчыць яму.
Рэчы насяляюць чалавечы свет, яго рэчаіснасць, i жыццё чалавека цячэ ў рэчышчы, абумоўленым рэчамі, не могучы выхіліцца з-пад іхняга ўплыву i не могучы заставацца там, дзе застаюцца яны.
Страчваючы рэчы, чалавек сірацее, Hiбыта страчваюцца яго стрыечныя двайнікі, i набывае новыя магчымасці ў новай сустрэчы з імі.
Чалавек трымаецца за рэчы, як за парэнчы, i яшчэ невядома, хто болей каго не хоча адпусціць ад сябе — ці ён ix, ці яны яго.
У рэчах назапашваецца рэха чалавечых думак, зарокаў i адрачэнняў.
З рэчаў, як выява іхняй спрадвечнай i таямнічай моцы, узнікае rex — цар.
У лесе ўсё пазрасталася i паспляталася: лісце, галіны, камлі, карэнне, зямныя лёхі,— ледзь закранецца нешта адно, адгукнецца другое.
Лес пачынаецца адразу за аселіцай, за сялом, за сялібай, i насяляюць яго іс.тоты, якія не ўмеюць жыць у сялібе — мядзведзі, ваўкі, лісы, ласі, лесуны.
Калісьці ў лесе жылі i людзі, але, палюбіўшы бяспеку болей, чым небяспеку, пляскатае болей, чым звілістае i галінастае, адасобіліся ад яго: між імі i лесам — адлегласць, i гэтая адлегласць не дазваляе, каб лес увайшоў у сялібу; калі ж усё-такі ён уваходзіць альбо ўязджае ў яе на калёсах, дык як паляўнічы здабытак, як балясіны i як бёрны, якія карнаюцца па людской мерцы лёзамі піл i сякераў i з якіх выбудоўваецца яна сама.
Сяліба ;— дом: у ёй усё відавочна i ўсё вядома, лес — лёс: у ім усё хістка i пакручаста, і, каб аднойчы сустрэцца з лёсам i даведацца пра саміх сябе нешта такое, што здзівіць i ўразіць ix саміх, людзі блукаюць па сцежках, якія ім сцеле пад ногі лес, i лезуць у глухамань, у сляпыя нетры, бо — на якой бы прыступцы жыццёвае лесвіцы ні давялося стаяць чалавеку — знадворку заўсёды ён гэтакі, як сяліба, а знутры гэтакі, як лес.
Летапіс i летапісец — лес памятае, што было летась i пазалетась, i безліч гадоў таму назад: якая часіна была ласкавейшая, якая слязлівейшая i якая балеснейшая, ён памятае нават тое, што будзе пасля, бо ад таго, які ён сягоння — знясілены ці ў сіле, у пялёстках ці ў плесені,— залежыць наступнасць.
Над лесам бліскаюць ясныя бліскавіцы, над лесам ляскаюдь бязлітасныя перуны.
Свечка асвятляе чалавечы твар i сведчыць пра чалавека; гледзячы на яе, чалавек пазнае ў ёй сябе: ён таксама, як i яна, запалены, ён таксама, як i яна, нявечны, ён таксама, як i яна, аднойчы згарыць альбо знячэўку пагасне,— i няма ў яго іншага выйсця, апроч таго выйсця, якое паказвае свечка: ператвараць воск плоці ў агонь духу.
Адна свечка — адзін чалавек, шмат свечак — веча, i ўсе тыя людзі, якіх засланіла ад свету века труны, уцелясняюцца ў свечках, запаліеных у імя іхняй памяці, i нанава пражываюць скарочаны курс жыцця.
Свечка лепіцца з «часу» — з пчалінага воску ці авечага лою, але асвячаецца вечнасцю.
Натура свечкі — самаахвярнасць: яна «нявечыцца» дзеля бліжніх, нічога не пакідаючы сабе, i таму ёй, як чароўнаю кветкай, вянчаецца рэчаіснасць, i таму на вячэры, якую наймяноўваюць тайнай вячэрай, між іншых апосталаў прысутнічала i яна — нераспазнаны, тайны апостал, прысвечаны ў таямніцу святла.
Дождж доўгачаканы, доўгажаданы. Ён «доіцца» з неба i дагаджае атожылкам руні, дрэвам, усёй зямлі — ён іхні заўсёдны добраахвотны даўжнік.
Дождж прыходзіць як боскі адказ на стараславянскую — старасялянскую — малітву: «Хлеб наш насущный даждь нам днесь».
Дождж добры, дождж дужы, калі ён у мепу, у дозу, у «досыць» i кал i ў пару — у сяўбу, а не ў жніво i ў дажынкі.
Дождж падарожнічае ўдоўжкі i ўшыркі, без сцежак i без дарог, i там, дзе ён пабывае, жыццё адраджаецца нават з прысаку, нават з жуды.
Гліна — «мгліна»: яна спіць у імглістай глыбіні i сніць свае запаветныя «маглівасці».
Для каменя гліна — адліга, для вады — «лыга», але чаго нельга зрабіць з каменю ці з вады, льга з галіны.
Гліна гнуткая, як галіна, i лінія яе паводзін супадае з лініяй паводзін надвор'я: загаспадарыць спёка — i гліна спякаевда, нібы крыца, ліне дождж — i гліна «ліняе» i ліпне да ботаў, да пахлапнёў, да галёшаў, якімі, як лінатыпамі, вандроўнікі выдрукоўваюць свой «глінапіс».
Гліна — галетніца: у ёй няма нічога лішняга, i гніль не здольная да яе падступіцца, i голад не здольны яе праглынуць.
Чалавек вырабляе з гліны ўсялякія рэчы: кафлю, цагліны, глякі,— але i сам ён з гліны, i да канца сваіх дзён ён лепіць з сябе такі твор, які адпавядае яго ўяўленням, задумам i ўчынкам: нягеглы i глёўкі — калі яны глёўкія i нягеглыя, «гімалайны» i «галілейны» — калі гэтакія яны.
З гліны ўсё паўстае, i ў гліну ўсё гіне.
Гліна — нігіль, нішто, але ў боскіх руках яна становіцца геніяльнай.